ЧIиркъатIа чIабатI бахъи

Азалихълъиялдаса бахъараб ГIанди ханасде щвезегIан цебе чIекъдерил ханас магъало 6акIарулаан. Аргъвани ханас хунздерил ханасе бакIарулаан магъало, амма эсда чIекъдерил ханасухъа гьеб босизе кIолароан. Гьедин бицунеб буго Аргъваниса краевед Шарипил ГIумарица.

1757 соналъ Таргъуялъул шамхаласе гьал рехсарал росабазул щибаб цIаракиялъ кьолаан:
ГьаракIунисез - 2 ратIал чагъир, 1 ратIал къанцI;
Хьаргабисез - 1 ратIал чагъир, 2 ратIал къанцI;
КIикIунисез - 1 къали цIоросаролъ;
Балахьунисез - 1 рикьи ролъ, бащдаб ратIал габани- хьон;
Гендерица - 1 гьегь цIолбол;
Ансадерица - бащдаб ратIал биараб гIакданах;
ЧIеркъдерица - 1 ратIал чIабатI (1838 соналъ Унсоколове ва ЧIиркъатIе щварав прапорщик Хрисанф Михайлович Дружининица жиндирго хъвай-хъвагIаязда рехсолеб буго чIеркъдерица Мехти шамхаласе магъалоде 1 кайлу чIабтIил кьолаанилан);
ГIоротIисез - 1 къали чIегIергьоло;
Харахьисез - 1 къали багIаргьоло.

Ибрагим Рамазанович

XIX гIасруялда Дагъистаналда бищун чIахIиял промышленныял предприятиязул цояблъун букIана чIекъдерил чIабатI бахъулеб завод «Къевукь» (гIурусалъ гьелда «Кхи – утъ» абулаан). Промышленносталъул «эменин» абула чIабтIил цIекIлъиялде (серная кислотаялде). ЧIиркъатIаса бахъараб чIабтIил гьабизегIан, гъеб цIекIлъи Россиялде баччулаан Сицилия чIинкIиллъиялдаса гумузда лъун. МагIарухъе нухал рахъулаго, лъин бачине рахъал гьарулаго гIемер хIажалъулаан кьураби кьвагьизе тункIихер. Гьеб тункIихер гьабизеги чара гьечIого хIажалъула чIабатI. Гьединго чIабатI, ялъуни гьеб гъорлъ бугеб руда балаан гъабухIехьалда гъоркъе, гьелъ цIибил батIи-батIиял унтабаздаса ва хIутIаздаса цIунулаан. Доб заманалда гIадамазда гьоркьоб цIакъ тIибитIун букIана хъирис унти (чесотка), гьелъиеги дару чIабатI букIана. ТункIихер гьабизе хIажалъулеб цоги магIдан - жонсоги (селитра) бахъулаан ЧIиркъатIа.

ТункIихер гьабизе ккани чIабатI, жонсо ва рахъу цо хассаб къадаралъул бутIабиги рекъезарун кIудияб ражибухалда жаниб хIаризегIан бухула. Имам Шамилил заманалда тункIихер хIадурулеб букIараб ганчIил гьабураб кIудияб кIиго «ражибух» жакъаги буго гIешдерил годекIаниб цо, данхъадерил годекIаниб цогидаб. ГодекIаниб лъеялъе гIиллаги буго, бухи-хIари гIураб мех лъалезда гьикъун рекъезабизе санагIат букIин. ХIари-бухи дагьлъани, хер лъикI кьвагьулароан, цIикIкIани бухулаго кьвагьулаан. Хер гьабулаго михъ-мегеж чIурхIарал, кверал гIайиблъарал гIадамал гIемер рукIунаан.

ЧIабатI биун гъоркь хутIараб руда лъадалъ билъани, квасул кун белъине чIегIераб релъен лъугьунаан. Гьебго кун багIар белъине канидул (марена) кьибилалъул релъен гьабулаан. Лакай чIегIер белъине кьурул рикIкIалъул гьабулаан релъен. ТIабигIат лъикI лъалев ЧIиркъатIаса ГIанхва МухIамадица абулаан чIекъдерил ракьалда 12 6атIияб магIдан бугин, гьеб Шамалъул гIадаб баракатаб ракь бугин. ЧIекъдерица чIабатI ва дабгъитIа (скумах дубильный) бичулаан магIарулазул чIахIиял базарал рукIунел Хунзахъ, Къорода, КIаратIа гIадал росабалъ. ЦIоко-тIехь къачIалаго цIакъго хIажалъулеб дабгъитIа гьарзаго бижула ЧIиркъатIа. Росдал ТIарада БергъучIи абулеб колоде бакIарулаан жамагIат рии бащалъидал, можороги бахъун гIадамазе дабгъитIа бакIаризе бакIал рикьизе. Сверухъ росабалъа гIадамал гьеб тIа босизе ЧIиркъатIе рачIунаан. Бичулаго гьеб тIадал роцен гьабулеб къагIида букIана хас гьабун бицине мустахIикъаб. ТIа борцунаан къолоца. Босулес жиндиего гIемер бачIинелъун къолонибе тIа 6угIулаан квераз гуребги, хIатIазги. Гьедин бугIулаго щибаб нухалъ гIадин къали бихъулаан, бихъи- ларедухъ цин къолода лъикI дугъизабун рачел къалаан ва хадуб щибго хIинкъичIого тIаги бугIулаан. Гьединлъидал бичулаго дабгъитIа борцунаан «рачел къан къолоца». БукIана замана лакай ЧIиркъатIаги Къородаги гурони лъугьунареб.

Къородисезда лъалаан ЧIиркъатIаса босараб чIабтIил рудаялъ лакай батIи-батIиял кьерал лъугьинедухъ белъине, гьезул лакай бищун беццулеб ва къиматаб букIунаан.

Къевукь гьединго бахъулаан доломит, алебастр, мергель, цемент гьабизе хIалтIизабулеб углекислый магний, багIари хIехьолеб материал хIисабалда хIалтIизабулеб карбонат кальция ва карбонат магния. ЧIекъдерил чIабатI бахъулеб Къевукь бакI буго ралъдал гьумералдаса 1000 гIан метралъул борхалъуда. Гъазаваталъул заманалда имамас кIудияб кIвар кьолаан чIабатI бахъиялде. Гьелъие хIужалъун рехсезе бегьула 1847 соналъ ГIандиб Шамилица ахIараб мажлисалда аслияб суаллъун ЧIиркъатIа чIабатI бахъи ва гьелъул тункIихер гьаби букIараблъи. Шамилица ХIоточI, Хьиндахъ, Кьохъ, Муни ва Гъуниб росабазул жамагIатазда тIад лъун букIана 15 гъурущ магъало тункIихер гьабизе жонсо босиялъе, гьел росабалъа бихьинал рагъде ахIичIого толаан жонсо бакIаризе. Цо-цо росабалъа рагъде дагьал чIагIи рачун толаан, гьел жамагIатазда тIадаблъун гьабун 6укIана жонсо ва чIабатI рагъул хIажалъабазе хадуб гъезаби. Гьединал росабилъун кколаан ЧIиркъатIа, Шубут, КIикIуни, Могьохъ (Имам Шамилил дурц Гъазигъумекиса ГIабдурахIманил хъвай- хъвагIаздасан).

Имам асирлъараб 1859 соналъ Къевукье щвана «Кавка- залъул геологиялъул эменин» жинда абулев Абих Герман Вильгельмович (1806-1886). Гьес чанго гIелмияб хIалтIи хъван буго гьеб ракьалда ругел пайда босизе бегьулел тIабигIиял магIданазул хIакъалъулъ. 1867 соналъ чIабатI бахъиялъе В.В. Эристави абулев гуржиязул промыш- ленникасухъе кьуна Къевукь 104 десятина ракьул. Порт- Петровскалдаса Къевукье цIакъго захIматал шартIалги къи- нарун бахъана чуязул гьакал хьвадулеб гIатIидаб, заманалъ- ул тIалабазде данде кколеб шагьранух, нухда 4-5 бакIалда бана чуязда тIикъва-магI чIвалеб ва гьакал къачIалеб къебелъи. Къаси-къад чIчIечIого гьеб нухдасан хьвадулаан В.В. Эриставилги С.М. Шибаевасулги магIишаталъе хIалтIулел 1300-1500 гьакал. Инженерал ва цоги хIакимзаби малъичIого хIалтIухъабазул къадар 150 гIанасев чи вукIана. 1882 соналъ чIабатI бахъулеб бакI Франциялъул компаниялъ бичун босула, 1886 соналъ гьениб букIана 4 шахта. Кьуру хIосаз, лълъаназ борлъулаан ва картIахъе херги бан кьвагьулаан. Рекъезабун букIана чIабатI биунеб 25 печь, гьезул кумекалдалъун хIадурулаан моцIие 8-10 азарго пуд бацIцIадаб чIабтIил. Бан букIана 150-200 пуд тункIихарил жаниб цIунизе бегьулеб склад, ганчIитIорччоцагун мазуталъ боркьулеб къебелъул рукъ. Чуязул кумекалдалъун узкоколейный маххул нухдасан гьоркьохъеб хIисабалда къое 2000 пуд рудаялъул баччулаан.

ХIалтIухъабазе рарал рукъзал хинлъизе лъун рукIана маххул пучдул. ЧIиркъатIе тIоцебесеб печь гьениса бачIана, гIемерал чагIи рачIунаан «къолонибе тIамураб цIа» бихьизеянги абун печь бихьизе. Дагь-дагьккун росдал гIадамаз жидерго рукъзабахъги цIа «къолонибе тIамизе» байбихьана, гьедин раккана росулъ пучдул. Гьединго Къевукьа бачIана росулъе тIоцебесеб цIер лъураб чирахъ ва фонарь «Летучая мышь», шахтазда ракунел чирахъал, букъарулеб машина, кверзул борлъаро (дрель) ... Росулъ музеялъур гьел рехсарал тIагIалабазул гIемерисел цIунун руго. ЧIабтIил пуд бичулаан 1 гъурщгун 05 капкиде. ХIалтIул къо букIунаан 10 сагIат, хIалтIухъанасе гьоркьохъеб хIисабалда моцIие щолаан 11 гъурущ. Доб заманалда борцани, гьеб ккола 11 цIегун бурутI. Къевукь хIалтIулел рукIана ЧIиркъатIасаги, гIемерал магIарул росабалъаги гурелги, Дагъистаналъул цоги миллатазул, гьединго гIурусал ва къватIисел улкабаздаса гIадамал. 1884 соналъ Къевукьа Франциялъулгун Бельгиялъул цадахъаб компаниялъ 6500 пуд чIабтIил бахъун батани, 1886 соналде гьелъул къадар 88 нухалъ цIикIкIана. 1891 соналъ Эриставица кумекалъе вачана инженер Фаррух Везиров ва чIабатI бахъиялъул ишалда цIияб рухI лъуна. Къевукь лъуна 10 чол къуват бугеб хIухьлаца боркьулеб хьаг, чIабатI биунеб хассаб аппарат ва 14 чIабатI биунеб цIияб тайпаялъул печь. Гьенибе цIатариялъе баччана, ганчIитIурччи малъичIого, 2000 пуд мазут. Гьеб соналъ гьениса бахъана 20 000 пуд чIабатI ва гьеб 21 000 гъурщиде Бакуялда бичана. Гьанирго рехсезе мустахIикъаллъун рихьула гьадинал тарихалги: 1891 соналъ Темирхан-Шурабе нух бахъулаго хIалтIизабуна 291 пуд тункIихари л, гьелдаса цIикIараб къадар харил ана 1915 соналъ гьенибе маххул нух бахъулагоги. Дагъистаналъул магIишатияб рахъ лъикI лъалев В.С. Кривенкоца хъвалеб буго чIекъдерил магIарда къватIибе баккун батулин 30-35 % бацIцIадаб чIабатI гъорлъ бугеб рудаян. Къевукь 2 горизонталияб гъаталда бугеб чIабтIил запас бащалъула 50 млн пудалда. Франциялъул инженер Барбот де Мармил хъвай-хъвагIаязда рехсолеб буго Къевукь бугин жинда гъорлъ 10-17 % 6ацIцIадаб чIабтIил бугеб 80 млн пуд рудаялъул. Геологал М.Ю. Коппица ва Н.К. Разумовскияс бихьизабулеб буго гьеб бакIалда бугеб чIабтIил нахърателалъ Россиялъул (революциялда цебесеб) промышленносталъе хIажалъулеб чIабтIил 70% кьезе рес бугин.

Печь рекъезабулаан жаниб биараб чIабатI гIодобе чваххиледухъ, биараб чIабатI чваххулаан ведроялъубе. ЦIорорабго, кIалагъоркье гьабураб ведро ганчIида тункизабидал, гIунараб, хIегIан бацIцIадаб, гъорлъан канлъи бихьулеб гIадаб чIабтIил кесек ракьалде бортулаан. ХIадурараб чIабатI чуязул гьаказ Порт-Петровскалде, гьенисанги Бакуялде баччулаан ва чIабтIил къанцIа гьабизе хIалтIизабулаан. ГIемерал сверабиги лъун, халатаб манзилалъ щибниги техника гьечIеб заманалъ бахъараб нухалъ нугIлъи гьабула Къевукь гьабулеб хIалтIиялъ цIикIкIараб хайир кьолеб букIараблъиялъе. Умумуз бахъараб нух, бакI-бакIалъан гурони хвечIого, жакъаги чIаго буго. Гьеб кIудияб хIалтIи бихьизе вачIун вукIана В.В. Эристави, амма, гIасиял кьурабалъан накIкIулъе тIерхьунеб нух бихьидал, гIумру БетIергьанас цоцIул гурони кьоларин абун, хъерендерил мугIруздасан тIад вуссанила. Эриставил кумекчи вукIана Хунзахъа Хъайтмаз. Гьев цIакъ бечедаб яшавалъул чи вукIанин бицунаан гьев лъалел чIекъдерил чIахIиял чагIаз. Хунзахъ гьес бан букIарабила Таргъуялъул шамхаласул гIадаб мина. Бан лъугIидал гьеб чIухIараб мина бихьарав цо херас абурабила: щибго чIвазе гIайиб гьечIин, цого ахираталде босизе бегьунгутIи гурони- ян. Гьел рагIаби рекIее гIечIев Хъайитмазица жавабалъе абунила: лъабго васги эменги ругелъул, киналго цо къоялъ хвеларел ратилин, анир хутIаразе эбги букIинебин.

Амма кьогIаб къисматалъ батIайиса хъван букIун буго. ХIурият бахъун хадусел соназ, бечедал чагIазде чан гьабулеб замана букIун, Хъайтмаз лъабавго васги вачун Турциялде гочунев чи, сордо базе цо колода чIчIун руго. Гьеб лъарал большевиказул агентаз сардилъ тIадеги кIанцIун эменги лъабавго васги чIвала.

Къевукь гьебщинаб пайда кьолеб бакIлъун букIин гуребги, хIалтIулаго захIматалъул шартIал цIуничIолъиялъ, чанги балагьал ккараб бакIлъунги букIана. Рехсезин цо лъугьа-бахъин. Гьенив хIалтIулев вукIана бакълъулазул ЛъаратIа росулъа Тайсун абулев мискинчи. Къевукьги хIалтIун йокьарай яс ячине бертаде гIарац данде реххизе ракIалда букIун буго гьев пакъирасда. Мискинчиясе кибго дуниял бигъулин абухъего, гьев гIолохъанчиясда тIаде тIун буго шахталъул гъат. ЧIаго хабалъ лъурав Тайсунил магIирокъоб ЧIиркъатIаса жиндир заманалда цIар рагIарай магIихъан Нурасул ПатIица абурал магIил рагIаби руго гьал Залихал ХIажица ракIалдасан рикIкIун хъварал:

Рокьул бицинецин гьудулги щвечIев,
Ургъел бикьизецин якьадги щвечIев,
Устарас гьабураб чакма ретIинчIев,
Чияца рачIарал хьитал гурони
Черкесалъ букъараб гужгат ретIинчIев,
ГурхIараца кьураб чухъа гурони.
Газаги халатав, рахханги гIебав
Тайсултан хвеялъул хабар бицинин.
Лъарахъа цIер кквеги дур минаялда
ЦIорол гордонисан балагьичIони.
Сумало бигъаги устулалда тIад
Гьелда нахъа кIусун чай гъекъечIони.
ГIуцIцIараб рокъове кIусаравани,
Къевукье хIалтIизе ккелароан мун.
Йокьулелъ къачIараб къай щварабани,
ЧIабтIил бусеналда вегилароан.

Абадиялъго гьоркьор къотIана Къевукье ругел чIамучIал нухазул согIал сверабазда чуязул хIихIидиги, гьаказул къир-къириги. Шахтаздаса ахирисев хIалтIухъан нахъе ана 1946 соналъ. Амма гьелда божун чIчIезе рекIее къабуллъулеб гьечIо. ГIемерал магIданаз бечедаб Къевукь рудниказ ишалъулал гIадамал ахIулел руго рорхатал мугIрузде. Щибаб риидал курак бакъвалаго хIалтIизабизе Къевукьа чIабатI бакIарула гIадамаз ва гьелъул килограммалъул багьа 200 гъурщидаса гъоркье кколаро. Гьеб рудникалъ кьолеб хайиралъул хIисаб гьабизе цIикIкIараб лъай къваригIинарин ккола. Жакъаги нилъер магIишаталъе хIажатаб чIабтIил чIахIиял запасал руго Къевукь. МагIишат гIуцIизе ва цебе бачине бажариги бугел ишалъулал гIадамазе гьаниб кIудияб иш гIуцIизе чIахIиял ресалги, къваригIанщинал шартIалги руго.